Hasan Hemti1, Alireza Nouri2,
1-Jahan Arum Ayaz Şirketi Yönetim Kurulu Başkanı
2-Jahan Arum Ayaz Şirketi Genel Müdürü
Özet
İran’ın tekstil ve giyim endüstrisi, uzun geçmişi, büyük yatırım hacmi, yüksek katma değer oranı, diğer endüstrilerle yukarı ve aşağı yönlü bağlantıları, ulusal ekonomideki etkin rolü ve bol insan kaynağı istihdamı gibi avantajlarından yararlanarak, hem kendisinin hem de ulusal ekonominin niceliksel ve niteliksel olarak gelişmesi ve ilerlemesi için potansiyel bir kapasiteye sahiptir. Tekstil sektörü İran’da üçüncü stratejik sektör olup, bu durum İran’ın politika ve makro planlamasında sektörün önemini göstermektedir. 1404 tarihli Vizyoner Belge’ye göre, İran tekstil sektörünün bölgede (Orta Doğu) üçüncü, dünyada ise ellinci sıraya ulaşması gerekmektedir. İstatistikler, İran’ın bu yıl toplam tekstil ve giyim ihracatından elde ettiği döviz gelirinin 312 milyon doları aştığını gösterirken, Türkiye İhracatçılar Birliği verilerine göre ülke, Ocak-Kasım 2022 döneminde giyim ihracatından 19,5 milyar dolar gelir elde etti. Bu çalışmada, inceleme ve belgesel inceleme yöntemiyle, tekstil sektörünün ulusal ekonominin büyümesindeki ve petrol dışı ihracatın geliştirilmesindeki rolü ve önemi incelenmiştir. Bu çalışmanın sonuçları, hammadde kaçakçılığı, yüksek hammadde fiyatları ve bilimsel topluluklar ile endüstri arasında sürekli ve etkili iletişimin eksikliğinin tekstil endüstrisinin büyüme ve gelişmesinin önündeki başlıca engeller arasında olduğunu göstermektedir. Ayrıca, bu sonuçlar, söz konusu engellerin ortadan kaldırılması veya değiştirilmesi durumunda, tekstil endüstrisinin petrokimya ve otomotiv gibi sektörlere kıyasla küresel arenada gelişme ve başarılı olma ve küresel değer zincirine bağlanma şansının daha yüksek olduğunu göstermektedir.
Anahtar kelimeler: Tekstil endüstrisi, ulusal ekonomi, tekstil ihracatı, yönetim, kalkınma, uluslararası Ticaret.
Giriş
İran’ın tekstil ve giyim sanayisi, uzun geçmişi, büyük yatırım hacmi, yüksek katma değer oranı, diğer sanayiler ve ulusal ekonomiyle olan ileri ve geri bağlantıları ve bol insan kaynakları sayesinde, hem nicelik hem de nitelik açısından ve ulusal ekonominin gelişmesi ve iyileşmesi için potansiyele sahiptir. Ancak ne yazık ki, yıllar içinde tekstil üretimi birçok zorluk ve sorunla birlikte ilerlemiştir (Shafi’i, 2010).
Tekstil sektöründeki sanayicilerin bugün karşılaştığı kısıtlamalar arasında, benzer yabancı mallara kıyasla ürünlerin yüksek maliyeti, ileri bilgi eksikliği ve zayıf teknoloji, likidite ve işletme sermayesi sağlanması, sanayicilerin bankalara olan borçları, yüksek faiz oranları, yıpranmış makineler, giyim modası alanındaki gerilik, mal ihracat ve ithalatında değişken tarife politikalarının benimsenmesi, ülkedeki zayıf üretim yasaları ve düzenlemeleri, düşük verimlilik, iç durgunluk ve düzensiz iş ortamı yer almaktadır. Bu faktörlerin etkisi ve yabancı ürünlerle rekabet gücünün yetersizliği nedeniyle, İran tekstil endüstrisi dünya tekstil ve giyim ticaretinde uygun bir konuma ulaşamamıştır (Azizi, 2001).
Ülkemizdeki tekstil sektörünün büyük ilerlemesine ve makine alımına yapılan yatırımlara rağmen, çeşitli ürünler sunmak, müşterileri memnun etmek, dış pazarlara ve hatta iç pazara ulaşmak hâlâ mümkün değil. Doğduğumda hayatımda birçok şey yapabiliyordum. Suudi Arabistan (Sahadî, 1400).
İran’ın bu yıl toplam tekstil ve giyim ihracatından elde ettiği döviz geliri 312 milyon doları aşarken, Türkiye İhracatçılar Birliği verilerine göre ülke, Ocak-Kasım 2022 döneminde giyim ihracatından 19,5 milyar dolardan fazla gelir elde etti. 1404 İran Vizyoner Belgesi’ne göre, İran tekstil endüstrisi bölgede (Orta Doğu) üçüncü, dünyada ise ellinci sıraya ulaşmalıdır. Dünyanın en büyük 50 tekstil üreticisi ülkesi arasında bile yer almıyor. İran’da stratejik sektör olarak on bir endüstri seçilmiştir. Tekstil endüstrisi, İran’ın makro politika oluşturma ve planlamasında önemini gösteren üçüncü stratejik endüstridir. Bununla birlikte, İran’da tekstil ve giyim endüstrisine yeterince önem verilmemesi, bu endüstrinin son yıllarda büyüme göstermemesine, aksine önemli bir durgunluk yaşamasına yol açmıştır.
Tekstil sektöründe iş kurmak için gereken döviz yatırımı düzeyi, diğer birçok sektöre kıyasla çok düşüktür. Bu sektör, ulusal düzeydeki ekonomik sektörlere ve sektörün alt sektörlerine kıyasla en yüksek istihdam yaratma kapasitesine sahip olduğundan, tekstil bağımlı sanayideki istihdamın yaklaşık yüzde 18’i bu sektörle ilgilidir ve İran tekstil sanayisi istihdam yaratma açısından petrol sanayisinden sonra ikinci sırada yer almaktadır; ancak yine de mal kaçakçılığı, yüksek gümrük vergileri, yasadışı ithalat, likidite eksikliği ve Sanayi Yeniden Yapılanma Yasası’nın uygulanma biçimi gibi birçok zorlukla karşı karşıyadır (Banoei, 2001).
Araştırma yöntemi
Bu araştırma, bu alandaki mevcut literatür ve belgelerin incelenmesine dayanarak gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada, ” tekstil endüstrisi”, “ulusal ekonomi”, “tekstil ihracatı”, “yönetim”, “gelişim”, “uluslararası ticaret” anahtar kelimeleri kullanılarak ilgili veri tabanlarında kapsamlı bir arama yapılmıştır. Bulunan çalışmaların arka planı aşağıda açıklanmıştır.
Araştırma geçmişi
2010 yılında Shafii ve meslektaşları, tekstil sektöründeki üretim geliştirme zorluklarını ve durumu iyileştirmeye yönelik politika ve stratejileri belirlemek ve sıralamak amacıyla bir çalışma yürüttüler. Bu çalışmada, konuyla ilgili literatürden ve uzmanlarla yapılan görüşmelerden 11 politika ve 33 strateji belirlenmiş ve fikir birliği oranı (CVR) endeksi kullanılarak, zorlukların üstesinden gelmek için önemli politika ve stratejilerin seçilmesi yönünde adımlar atılmıştır. Bu çalışmanın sonuçları, benzer yabancı mallara kıyasla bitmiş ürünlerin yüksek fiyatı, ileri bilgi eksikliği ve zayıf teknoloji, dolaşımdaki likidite ve sermaye yetersizliği, sanayicilerin bankalara olan borçluluğu, yüksek faiz oranları, yıpranmış makineler, giyim imalatı alanındaki gerilik, mal ihracatı ve ithalatı için değişken tarife politikalarının benimsenmesi, ülkedeki zayıf üretim kanunları ve düzenlemeleri, düşük verimlilik, içsel durgunluk ve düzensiz iş ortamı gibi faktörlerin tekstil sektöründe zorluklar yarattığını göstermiştir (Shafi’i, 2010).
2013 yılında Kashi ve meslektaşları, 1996-2007 yılları arasında İran tekstil ve giyim sektöründe tekstil kaçakçılığının verimlilik üzerindeki etkisini araştırmak amacıyla bir çalışma yürüttüler. Bu çalışmada, tekstil ve giyim kaçakçılığının hacmi tahmin edildikten sonra, genişletilmiş ARDL aralıklarına sahip otomatik açıklayıcı bir model şeklinde verimlilik artışı üzerindeki etkisi analiz edilmiş ve bu çalışmanın bulguları, emtia kaçakçılığının bu sektörlerdeki verimlilik artışı üzerinde negatif ve anlamlı bir etkisi olduğunu göstermiştir (Kashi, 2013).
2011 yılında Roshan ve Bakhtiari tarafından İran’daki tekstil endüstrisinin (dokuma) sorunlarını ve gelişmiş ülkelerin bu sektörde aldığı önlemleri incelemek amacıyla bir çalışma yürütülmüştür. Bu çalışma, İran tekstil endüstrisine ilişkin uygun bir analiz sunmuştur. Bu çalışmada İran tekstil sektörünün karşı karşıya olduğu tespit edilen başlıca sorunlar şunlardır:
- Ülkeye tekstil kaçakçılığı.
- İstenilen kalitede ve ucuz fiyatta hammadde temin edilememesi.
- Sosyal Güvenlik Kurumu düzenlemelerinden kaynaklanan sorunlar.
- İhracat sübvansiyonlarının zamanında ödenmemesi.
- Bitmiş ürünlerin fiyatındaki artış.
- Birçok üretim biriminde üretim makinelerinin amortismanı (Roshen, 2011).
Bayati, 2010 yılında İran Tekstil Sanayi Birliği üyesi işletmelerin istatistik ve üretim bilgileri ile karşılaştıkları sorunlar üzerine bir çalışma yürütmüştür. Bu çalışmanın sonuçları, incelenen birimlerin üretimindeki azalmanın nedenlerinin sırasıyla şunlar olduğunu göstermiştir: likidite eksikliği, yeterli alıcının olmaması ve talebin azalması, yüksek fiyatlar ve hammadde kıtlığı, benzer ürünlerin aşırı ithalatı, ekonomik durgunluk, artan işçilik maliyetleri ve nihai ürün fiyatlarındaki artış ile çeklerin alınmasında yaşanan belirsizlik (Bayati, 2010).
Kimiagri ve meslektaşları, 2005 yılında kıyaslama yöntemi kullanarak tekstil endüstrisindeki yönetim verimliliğinin iyileştirilmesini araştırmak üzere bir çalışma yürüttüler. Bu çalışmanın bulguları, tekstil endüstrisini korumak için tekstil üreticilerinin hem küresel hem de yerel olarak kalite, fiyat ve hızlı üretim süreçleri açısından rekabetçi tekstil üretiminde faaliyet gösterme ve rekabetçi pazarlarda hayatta kalma yeteneklerine sahip olmaları gerektiğini göstermiştir. Bu olasılıklar şunları içerir: tekstil endüstrisinin arzu edilen hammaddeleri elde etmesi için gerekli tesislerin üretilmesi veya sağlanması, katma değer vergisi kanununun değiştirilmesi ve tekstil endüstrisi önündeki tüm mevcut engellerin hızla ortadan kaldırılması, enflasyonun düşürülmesi ve dünyanın diğer ülkelerindekine benzer sektörler için banka faiz oranlarının düşürülmesi, yatırım güvenliğinin sağlanması ve tekstil birimlerinin yatırımcıları ve hissedarları için uygun bir ortam yaratılması, ülkeye kaçak mal girişinin ciddi ve kapsamlı bir şekilde önlenmesi ve son olarak, işgücü yapısında reform hakkının uygulanması ve tüm işçilerin yasal haklarının ödenmesi karşılığında tekstil üretim birimlerindeki işçilerin %10’unun yıl boyunca değiştirilmesi. Yukarıda bahsedilen çözümlere ek olarak, bu çalışma insan kaynaklarını ve özellikle de yönetim verimliliğini ele almıştır (Kimiyaghri, 2005).
Bulgular
Yapılan çalışmalar ve araştırmalara dayanarak İran’da tekstil endüstrisinin gelişmesinin önündeki engeller:
- Ülkeye tekstil kaçakçılığı
- Benzer ürünlerin kontrolsüz ithalatı
- İstenilen kalitede ve ucuz fiyatta hammadde temin edememe
- İhracat sübvansiyonlarının zamanında ödenmemesi
- Bitmiş ürünlerin benzer yabancı mallara göre yüksek fiyatı
- Birçok üretim biriminde üretim makinelerinin amortismanı
- Mal ihracatı ve ithalatı için değişken tarife politikalarının benimsenmesi
- Ülkede zayıf üretim yasaları ve düzenlemeleri
- İş ortamında içsel durgunluk ve düzensizlik
- İleri bilgi eksikliği ve zayıf teknoloji
- Özellikle yönetim, teknik, tasarım, iplik, terbiye ve satış sektörlerinde gerekli beceri ve uzmanlıklar açısından insan kaynaklarının düşük seviyesi (Dezfouli, 2008)
- Tekstil faaliyetlerinin geleneksel doğası, makinelerin düşük verimliliği ve mekanizasyon katsayısı (Ardakan, 2012)
- Donanım ve yazılım altyapısının zayıflığı (ulaşım, depolama, paketleme, pazarlama vb.) 14. Giyim üretimi alanında geride kalma
Tekstil endüstrisinin gelişim sürecine ilişkin gerçekçi bir model oluşturmak amacıyla, İran Tekstil Sanayi Birliği Tekstil Sanayi İstatistik ve Stratejik Çalışmalar Ofisi, 1398-1400 yılları arasındaki tekstil ve giyim sektörünün ithalat ve ihracat istatistiklerini incelemiştir (İran Tekstil Sanayi Birliği, 1401). Şekil 5-1 bu sektördeki ihracatı, Şekil 5-2 ise ithalatı göstermektedir. Geçen yıl, bu sektördeki ithalatta %22’lik bir artış olmasına rağmen, ihracat sadece %13 oranında büyüdü. Bu faktör, tekstil endüstrisinin büyüme ve gelişmesinin önündeki başlıca engellerden biridir
Tartışma ve Sonuç
Şekil 1’de gösterildiği gibi, ihracatımızın büyük çoğunluğu sırasıyla döşeme kaplamaları, ızgara yongaları ve elyaflarla, ithalatımızın büyük çoğunluğu ise sırasıyla tekstil elyafları, kumaşlar ve ipliklerle ilgilidir (Şekil 2). Bu nedenle, ülkeye daha fazla döviz kazandırmak için döşeme malzemeleri, yonga ve elyaf alanlarına daha fazla yatırım yapılmalı ve dövizin ülke dışına çıkmasını önlemek için ülke içinde kaliteli elyaf ve kumaş üretiminin artırılması için çaba gösterilmelidir. 2019-2020 istatistikleri, tekstil elyafı sektöründe ihracatımızın arttığını ve ithalatımızın azaldığını göstermektedir. Tekstil sektörü, kullanıcı dostu yapısı ve karmaşıklığı sayesinde, ülkenin pasif nüfusunu diğer sektörlere göre daha kolay cezbedip harekete geçirebilir. Bu durum, petrokimya ve otomotiv gibi sektörlere kıyasla bu sektörün küresel arenada gelişme ve başarılı olma ve küresel değer zincirine bağlanma şansının daha yüksek olduğu anlamına geliyor. Çin, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri, Tayland gibi ülkelerden yaygın olarak yapılan giyim ve kumaş kaçakçılığı, ülkenin tekstil endüstrisini krize sokmuştur. Tahminler, bu sektörlerdeki giyim ve kumaş kaçakçılığı hacminin ihracat hacmini aştığını göstermektedir. Mal ve Para Kaçakçılığıyla Mücadele Merkezi’nden alınan bilgilere göre, tekstil ve giyim ürünleri kaçakçılık istatistiklerinde ikinci sırada yer almaktadır (Kashani, 2013). İstatistiklere göre, Türkiye’nin 2021 yılındaki tekstil ihracatı 16,16 milyar dolar oldu. Bu rakam, İran’ın 1400 yılındaki tekstil endüstrisi ihracatının 23 katıydı. İran’da tekstil endüstrisinin gelişmesinin önündeki zorluklar ve yönetim engelleri arasında, hammaddelerin yüksek maliyeti ve kıtlığı, benzer ürünlerin aşırı ithalatı, ekonomik durgunluk, artan işçilik maliyetleri ve nihai ürün fiyatlarındaki yükseliş (Bayati 2010), üniversiteler ve eğitim merkezleri ile endüstri arasındaki zayıf bağlar ve nitelikli insan kaynakları eksikliği yer almaktadır; bunların ortadan kaldırılması, politika yapıcıların, sanayicilerin ve akademisyenlerin ciddi kararlılığını gerektirmektedir.
Referanslar
[1]Shafii, Shokofeh ve Abbasi, Reza ve Habibi Rad, Amin, 2010, Tekstil endüstrisindeki üretim geliştirme, politikalar ve durumun iyileştirilmesine yönelik stratejilerin belirlenmesi ve sıralanması (vaka çalışması: siyah peçe kumaşı üretimi), https://civilica.com/doc/1214217
Firuzeh Azizi, Fatima Pasban, 2001, İran’da Tekstil Sanayinin Üretimi ve Katma Değeri ile Hükümetin 1979-1998 Dönemindeki Mali ve Parasal Politikalarının Etkisi Üzerine Çalışma, Ekonomi Araştırma Enstitüsü, Al-Zahra Üniversitesi [3] Seyyed Vahid Ebadi, Hanif Kazrooni, Dariush Semnani, İran’ın Gelişmiş Tekstil Sanayinin Geliştirilmesi İçin Stratejiler, Stratejik Yönetim Çalışmaları, No. 45 – Bahar 2017
[4] Ali Asghar Banovi, Mina Mahmoudi, Ulusal ekonomide tekstil endüstrisinin konumunun nicel incelenmesi ve sosyal muhasebenin yarı matris sistemi şeklinde potansiyel istihdam yaratma kapasitesinin hesaplanması, 1380, Allameh Tabatabaei Üniversitesi [5] Khodadad Kashi, Farhad ve Firuz Jang, Haniyeh, 1392, İran tekstil ve giyim endüstrisinde tekstil kaçakçılığının verimlilik üzerindeki etkisinin incelenmesi (1375-1386), https://civilica.com/doc/1410167
[6] Gray Chemistry, Dr. Ali Mohammad ve Shams, Dr. Nasser ve Soleimanzadeh, Mühendis Masoud, 2005, Tekstil Endüstrisinde Yönetim Verimliliğinin Kıyaslama Yöntemiyle İyileştirilmesi, Üçüncü Uluslararası Yönetim Konferansı, Tahran, https://civilica.com/doc/66025
[7] Shokohi, Mehdi ve Marvati, Ali, 2014, İran Tekstil Sanayisi Geçmişten Günümüze; Zorluklar ve Stratejiler, Yönetim Dinamikleri, Ekonomik Kalkınma ve Finansal Yönetim Üzerine İkinci Ulusal Konferans, Şiraz, https://civilica.com/doc/316813 [8] Roshen, Seyed Aliqali, Bakhtiari, Kulthum (2011). İran’da Tekstil Sanayinin (Dokuma) Sorunları ve Bu Sektörde Önde Gelen Ülkelerin Aldığı Önlemler Üzerine Bir Çalışma. İşletme Çalışmaları Yayınları, 48, 40-28.
[9] Bayati, Leila (2010). Derneğin üye birimlerinin istatistikleri ve üretim bilgileri ve sorunları, İran Tekstil Sanayileri Birliği Tekstil Sanayi İstatistik ve Stratejik Çalışmalar Ofisi.
[10] İran Tekstil Sanayileri Birliği Tekstil Sanayi İstatistik ve Stratejik Çalışmalar Ofisi.
[11] Ivy Ardakan, Mohammad, Motamedi, Mahdiyeh (2012). Sanayi kümelerinin büyümesini ve gelişmesini engelleyen ve ilerleten faktörlerin araştırılması (Yazd ilindeki tekstil kümesinin bir vaka çalışması). Yönetim Geliştirme Dergisi, 17, 203-226.
[12] Hedayati Dezfouli, Ahmadreza (2008). İran Tekstil Sanayinde Yabancı Yatırımlar, Tekstil ve Giyim Sanayi Dergisi 297, 44-40.
